بررسی گونه‌شناختی چراغ‌پایه‌های فلزی دورۀ میانی اسلامی در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارِ گروه هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران

چکیده

بیان مسئله: چراغ‌پایه‌های فلزی، از سدۀ چهارم هجری به این سوی، از جملۀ شاخص‌ترین نوع وسیله‌های روشنایی دورۀ اسلامی در ایران به‌شمار می‌روند. چراغ‌پایه‌ها، همان‌گونه که از نامشان پیداست، پایه یا ایستنده‌ای بوده‌اند که پیه‌سوزی بر روی آنها قرار می‌گرفته است. این وسیله‌ها در روند تکامل خود از طرح‌های شاخصی برخوردار شده‌اند که شناخته‌شده‌ترین آنها با روپایه‌های کاودیسی‌شده و پایه‌های چمباتمه‌زده از اشکال درخشان سده‌های پنجم و ششم هجری به‌شمار می‌رود. مسئلۀ عمده‌ای که این تحقیق بدان می‌پردازد بررسی و پی‌گیری روند تحولات طرح چراغپایه‌های فلزی دورۀ اسلامی در ایران و شناسایی مهم‌ترین ویژگی‌های گونه‌شناختی آنها است.
هدف مقاله: براین‌اساس، این مقاله بر آن است تا با مطالعۀ مهم‌ترین تحولات و تغییرات ایجاد شده در شیوۀ طراحی چراغ‌پایه‌های فلزی دورۀ اسلامی مسیری را که هر کدام از آنها از ابتدای دورۀ اسلامی تا حدود سدۀ هفتم هجری طی کرده‌اند شناسایی و ترسیم کند.
سؤال مقاله: بارزترین گونه‌های چراغ‌پایه‌های فلزی تولید شده در ایران دورۀ اسلامی چه ویژگی‌هایی دارند؟
روش تحقیق: برای انجام این پژوهش از روش تحقیق توصیفی تحلیلی استفاده و درصد بسیار زیادی از اطلاعات موردنیاز به روش کتابخانهای جمعآوری شده است. همچنین، در این پژوهش، برای تبیین تحولات صورت‌گرفته در انواع و گونههای مختلف چراغ‌پایه‌های فلزی ایرانیاسلامی از معیارهای خاصی بهره گرفتهام که کمار ویاس برای بررسی نظاممند تاریخ تحولات اشیا پیش روی محققان نهاده است.
نتیجه‌گیری: پس از انجام بررسی‌های لازم، درنهایت، مهم‌ترین تحولات طراحی چراغ‌پایه‌های فلزی دورۀ اسلامی ایران طی سه گونۀ متمایز شناسایی و دسته‌بندی شده است: گونۀ اول چراغ‌پایه‌هایی با روپایه‌های کاودیسی‌شده و پایه‌های چمباتمه‌زده را شامل می‌شود؛ گونۀ دوم، دربرگیرندۀ چراغ‌پایه‌هایی با روپایه‌های گنبدی‌شکل با پایه‌های چمباتمه‌زده است و، نهایتاً در گونۀ سوم، چراغ‌پایه‌هایی با پایه‌های گنبدی‌شکل را معرفی می‌کند. در آخر مشخص شد که هم‌زمان با رواج و رونق شمعدان‌های زنگوله‌ای شکل مشهور دوران اسلامی در ایران تحول طراحی چراغ‌پایه‌ها متوقف شده است؛ به‌نظر می‌رسد محبوبیت روزافزون شمعدان‌های فلزی این دوره موجب کاهش استفاده از این چراغ‌پایه‌ها شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- ابن بطوطه محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهیم لواتی طنجی (1376) سفرنامه ابن بطوطه]تالیف 725-754 هجری قمری[. (ترجمه محمدعلی موحد). جلد اول. تهران: نشر آگه.
- احسانی، محمدتقی (1390) هفت هزار سال هنر فلزکاری در ایران. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- دهخدا، علی‌اکبر (1377) لغت‌نامه دهخدا. زیر نظر محمد معین، سید جعفر شهیدی. چاپ دوم از دورۀ جدید. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- گرگانی، ام‌البنین (1375) پیشینۀ نور در معماری و وسایل روشنایی در هنر دوران اسلامی. محمد یوسف کیانی (راهنما). پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد منتشرنشده، تهران: دانشگاه تهران.
- گزیده‌ای از ده‌هزار سال هنر و تمدن ایران (1386) تهران: موزه ملی ایران - تاینان.
- محمدحسین بن خلف تبریزی متخلص به «برهان» (1376) برهان قاطع. ]تالیف 1062 هجری قمری[ به اهتمام محمد معین. تهران: امیرکبیر.
- میر جمال‌الدین حسین بن فخرالدین حسن انجو شیرازی (1359) فرهنگ جهانگیری. ویراستۀ رحیم عفیفی. مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
- وارد، ریچل (1384) فلزکاری اسلامی (ترجمه. مهناز شایسته‌فر) تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
-Allan, James W.(1986) Metalwork of the Islamic world; The Aron Collection. London: Soteby
- Bear, Eva (1983) Metalwork in Medieval Islamic Art. New York: State university of New York Press.
- Harari, Ralph.(1977) "Metalwork after the Early Islamic World", in Arthur Upham Pope (ed.) A Survey of Persian Art, pp. Tehran: Soroush press.
- Loukonine, Vladimir & Lavnov, Anatoli (2003) Persian Art; Confidential Concepts. London: Sirocco.
- Melikian-chirvani, Assadullah Souren (1982) Victoria and Albert Museum Catalogue: Islamic Metalwork of the Iranian World 8-18th Centuries. London: Her Majesty`s btationary office.
- Michaelis, Ronald F. (1997) Old Domestic Base-Metal Candlesticks from the 13th to 19 Century, produced in Bronze, Brass, Paktong and Pewter. Woodbridge: Antique Collector`s Club. 
-Pope, Arthur Upham (ed.) (1977) A Survey of Persian Art. Tehran: Soroush press.
- Vyas, H.Kumar (2006) "DesignHistory: An Alternative Approach". Design Issues. Vo.22, No.4: 27-34.
-Watson, Oliver (2004) Ceramics from Islamic Lands. London: Thames & Hudson in association With The al- sabah Collection Dar al-Athar al-Islamiyyah, Kuwait National Museum.