مقایسۀ ساختاری خطِّ نسخ ایرانی و خطِّ نسخ عثمانی (با تمرکز بر کتابت جز سیم قرآن مجید به خط احمد نی‌ریزی و محمد شوقی افندی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد ایران‌شناسی، گرایش اصول نسخه‌شناسی، مرمت نسخه‌های خطی و نسخه‌آرایی

چکیده

بیان مسئله: از دیرباز تا کنون، خط نسخ در کنار خط کوفی و نستعلیق، سه خط اصلی در کتابت و هنر کتاب‌آرایی در جهان اسلام به شمار می‌روند اما با مطالعۀ دقیق در حوزۀ سبک‌شناسی خط نسخ، تفاوت‎هایی در نوع کتابت این خط در کشورهای مختلف مشاهده می‌شود که نیازمند بررسی دقیق است.
هدف مقاله: انجام این پژوهش به منظور ارائۀ شاخص‌هایی جهت شناخت نسخ ایرانی از عثمانی صورت‌گرفته تا علاقه‌مندان به هنر خوشنویسی و پژوهشگران توانایی تشخیص این دو سبک را از یکدیگر بیابند و همچنین می‌توان هدف فرعی این پژوهش را کمک به نسخه‌شناسان دانست زیرا سبک‌شناسی این دو قلم، برای شناسایی محل و ادوار نسخه‌های فاقد تاریخ کتابت مفید است.
 سؤالات مقاله: 1. آیا شیوۀ نگارش خط نسخ در ایران و کشور عثمانی با یکدیگر متفاوت بوده است؟ 2. درصورتی‌که شیوه نگارش خط نسخ در ایران و عثمانی، متفاوت باشد، تمایز میان آن‌ها برای خوشنویسان و نسخه‌شناسان مبتدی دشوار است، پس چگونه می‌توان این دو شیوه را از یکدیگر تشخیص داد؟
روش تحقیق: در این پژوهش که به شیوۀ کتابخانه‌ای - تحلیلی صورت گرفته، نخست اطلاعاتی در خصوص خط نسخ و دو خوشنویس برجستۀ جهان اسلام احمد نی‌ریزی و محمد شوقی افندی که اولی ایرانی و دومی عثمانی است، جمع‌آوری‌شده و سپس شیوۀ کتابت این دو هنرمند بزرگ در جز سی‎ام قرآن به صورت دیجیتالی و به کمک نرم‌افزار مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفته است.
نتیجه‌گیری: تجزیه‌وتحلیل‌های صورت‌گرفته، نشان داد که نسخ رایج در ایران با عثمانی متفاوت بوده و به منظور تشخیص این دو شیوه، شاخص­هایی از قبیل؛ بررسی شیب کرسی، مد و تشدید، اندازۀ اعراب، شیوۀ کتابت سکون، اندازۀ دندانه‌ها، زاویۀ حروف عمودی نسبت به کرسی ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


-          ایرانی، عبدالمحمد. (1363). پیدایش خط و خطاطان. تهران: فرهنگسرا.
-          برک، سلیمان. (1396). خوشنویسان استانبول، ترجمۀ ثریا منیری و مهدی قربانی، تهران: پیکره.
-          بیانی، مهدی. (1363). احوال و آثار خوشنویسان (4 مجلد). تهران: علمی (چاپ دوم).
-          تیموری، کاوه. سادگی و زیبایی در کتابت نسخ میرزا احمد نی‌ریزی. کتاب ماه هنر، شهریور 1390، شماره 156، 14-25.
-          حبیبی آزاد، ناهید. (1375). کتاب‌شناسی خط و خوشنویسی. تهران: انجمن هنرهای تجسمی ایران.
-          شیمل، آن ماری. (1368). خوشنویسی و فرهنگ اسلامی. ترجمه­ی اسدالله آزاد، مشهد: چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
-          صفری آق‌قلعه؛ علی. (1390). نسخه شناخت. تهران: میراث مکتوب.
-          صفی پور، علی‌اکبر؛ طبیعی، منصور. (1390). مجموعه مقالات کنگرۀ استاد میرزا احمد نی‌ریزی (2 مجلد). شیراز: بنیاد فارس شناسی.
-          فضائلی، حبیب‌الله. (1390). اطلس خط. تهران: سروش.
-          فضائلی، حبیب‌الله. (1362). تعلیم خط. تهران: سروش.
-          قلیچ­خانی، حمیدرضا. (1390). فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی. تهران: روزنه (چاپ سوم).
-          قلیچ­خانی، حمیدرضا. (1392). درآمدی بر خوشنویسی ایرانی. تهران: فرهنگ معاصر.
-          قلیچ­خانی، حمیدرضا. (1395). رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته. تهران: روزنه (چاپ دوم).
-          مایل هروی، نجیب. (1372). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی.
-          منشی قمی، قاضی میراحمد. (1352). گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
-          موسوی جزایری، سید محمد وحید. (1389). خط و خوشنویسی (3 مجلد). تهران: آبان.
-          هاشمی‌نژاد، علیرضا. یاقوت مستعصمی و سبک‌شناسی قلم نسخ. نامه بهارستان، شمارۀ دوم، دورۀ جدید زمستان 1392، 128-143.
- Mustafa, Ahmed; Sperl, Stefan (2014). The Cosmic Script: Sacred Geometry and the Science of Arabic Penmanship < /em>. London: Thames & Hudson.
- Retrieved November 28, 2017 from http://malekmuseum.org
- Retrieved November 28, 2017 from http://www.reed.edu.persian-calligraphy