مطالعه تطبیقی معناشناسی حکمی موجودات مابعدالطبیعی در هنرهای مصوّر ساسانی و ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

بیان مسئله: آنچه در این پژوهش موردبحث و تمرکز قرارگرفته است، شامل معانی برخاسته از خاستگاه­های سنت مصورسازی موجودات مابعدالطبیعی در ایران با رویکرد تطبیقی به هنر ساسانی، به‌عنوان نماینده هنر و ادبیات ایران پیش از اسلام و دوره ایلخانی، به‌عنوان بخشی مهم از هنر و ادبیات دوران پس از اسلام است.
هدف مقاله: این پژوهش، با هدف دستیابی به یک سیاق مشخص در شخصیت­پردازی خیالی و عجایب­نگارانه در هنر ایران، مبتنی بر سنت مصورسازی موجودات مابعدالطبیعی با رویکرد مقایسه تطبیقی میان هنر ایران پیش‌وپس از اسلام و با بررسی گزیده‌ای از آثار شاخص هنری و متون داستانی، حکمی و دینی برجای­مانده از ادوار ساسانی و ایلخانی، با استناد به مطالعات تاریخی پرداخته و درمجموع با دسته­بندی نمودهای عجایب­نگاری در آثار یادشده، به تبیین بنیان­های معنایی این سنت پرداخته است.
سؤال مقاله: موجودات مابعدالطبیعی در هنرهای مصوّر ادوار ساسانی و ایلخانی دارای چه وجوه تمایز و اشتراکی از نظر فرم و محتوا هستند؟
روش تحقیق: پژوهش حاضر از نوع بنیادین بوده و به روش توصیفی -تحلیلی و مبتنی بر رویکرد تطبیقی و تاریخی صورت می­پذیرد. همچنین داده­ها بر مبنای مطالعه کتابخانه­ای و الکترونیکی گردآوری شده­اند.
نتیجه گیری: نتیجه حاصل آن­که موجودات ماوراءالطبیعی تصویرشده در هنر ادوار یادشده بر اساس بنیان­های نظری، اسطوره­ای و حکمی ریشه­دار از سنت­های فکری و علمی ایران کهن برخاسته و به­صورت سیاق­های هنری هرکدام از ادوار هنر ایران، به شکلی متجلی شده­اند. این بنیان­ها و صور برخاسته از آنان در طی ادوار پیش‌وپس از اسلام، به شکل زنجیره­ای پیوسته و سنت­هایی متداوم، بروز و ظهور یافته­اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Wise Semantics of Metaphysical Beings in the Illustrated Arts of the Sassanid and Ilkhanid Periods

نویسنده [English]

  • Seyed Mohammad Taheri Qomi
Assistant Professor of Department of Graphic, Faculty of Visual Arts, Isfahan University of Arts, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Since the arrival of the Aryans on the plateau of Iran and the establishment of the three tribes of Medes, Persians and Parthians in different parts of the land and also due to their ethnic and cultural spread that covers a wide area from Europe to Siberia and the Middle East and India. The maturation, formation, and expansion of beliefs, cultural traditions, and myths began increasingly in this land. These new developments, in combination with what the first inhabitants of Iran had with them, led to the formation of a set of cultural, artistic, legal, ritual and literary elements that, despite the above-mentioned developments, are a rich and strong chain. Many of the mythological and religious concepts of pre-Islamic Iran, despite the widespread invasion of Muslim Arabs, did not disappear and survived through political developments and the arrival of the new religion of Islam in Iran, with a color and smell compatible with the concepts of Islamic jurisprudence. One of the connecting perspectives of Islamic wisdom and pre-Islamic Iranian thought is Khosravani's wisdom. A way in the intellectual organization of the Iranians of the Old Testament that in the Sassanid era it took a coherent form and the fusion of myth, history and religion became a system based on monotheistic, moral principles and philosophy of life. One of the revivers of Khosravani's wisdom is Sheikh Ishraq, who laid the foundations of his wisdom of illumination based on Khosravani's wisdom and while explaining and expanding it, he dealt with the concepts of his legal structure. It is noteworthy that the legal structure resulting from this two-way relationship has led to inspiring drinking fountains for writers and illustrators, and in this way, many aesthetic phenomena related to Iranian paintings have manifested and gradually become stable traditions. They came. Fundamental issues such as imagination, the world of example, manifestation, allegory, and the like, have paved the way for the emergence of extraterrestrial forms such as angels, diffused light, demonic beings, jinns, fairies, hybrids, and other wonders. Accordingly, many images, based on their theological and theoretical foundations, find common ground with the ancient mythological forms of Iran. Created that continued to exist during the post millennia. In this way, the works created in the field of visual arts, such as volumes, stone carvings, buildings, rhytons, murals, illustrations, textiles, etc. as the crystallization and embodiment of this cultural organization, can be seen and studied. One of the prominent features of Iranian visual arts is its reliance on religious and ritual myths and principles. Therefore, the issues raised in religions and religious rites have been extensively portrayed for a higher explanation to the followers as well as the memorial aspect. Of course, the approaches of the rulers and their ruling tastes have had a great impact on the formation of artistic contexts of each period; But the spirit of works of art based on intellectual and doctrinal themes has always been current and enduring. This course has appeared in the post-Islamic period in the form of paintings in manuscripts and industrial arts. The present study, with a case study on the art of the Sassanid and Ilkhanid periods, including topics related to the iconology of the drawings in question, the hermeneutics of literary and historical texts and their translation into images, the morphology of sculptures and composite figures, text -Research of Iranian mythology in pre-Islamic and post-Islamic periods, intertextual etymology of the arrival of foreign art currents and their themes in post-Islamic Iranian art and dialectics of time based on visual style in order to achieve a synthesis between ancient Iranian art and tradition Iranian painting is Islamic. The overall purpose of this study is to achieve a specific context in imaginative and miraculous characterization in Iranian art, based on the tradition of illustrating metaphysical beings with a comparative comparison approach between pre-Islamic and post-Islamic Iranian art.What has been discussed and focused in this study includes the meanings arising from the origins of the tradition of illustrating metaphysical beings in Iran with a special and comparative approach to Sassanid art, as a representative of pre-Islamic and patriarchal Iranian art and literature, as an important part of art. And the literature of the post-Islamic era. This study aims to achieve a specific context in imaginative and miraculous characterization in Iranian art, based on the tradition of illustration of metaphysical beings with a comparative comparison approach between pre-Islamic and post-Islamic Iranian art and by selecting a selection of works of art and The fictional, theological and religious texts left over from the Sassanid and Ilkhanid periods have been based on historical studies and have explained the semantic foundations of this tradition by classifying the miraculous manifestations in the mentioned works. The present research is of a fundamental type and is carried out in a descriptive-analytical method based on a comparative and historical approach. Data were also collected based on library and electronic study. The result is that the supernatural beings depicted in the art of the mentioned periods, based on theoretical foundations, myths and rulings rooted in the intellectual and scientific traditions of ancient Iran, and in the form of artistic contexts of each period of art. Iran is manifested in a way.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Metaphysical beings
  • Sassanid
  • Ilkhanid
  • symbol
  • meaning
ابن مهلب (1378). مجمل التواریخ و القصص، ویرایش: سیف­الدین نجم­آبادی، زیگفرید وبر، آلمان: دومونده نیکارهوزن.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد (1341). تاریخ الامم و الملوک (تاریخ بلعمی)، تصحیح: محمدتقی بهار، تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر.
بهار، مهرداد (1381). پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگاه.
بیانی، شیرین (1389). دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران: نشر دانشگاهی.
پازوکی، شهرام و زارع، زهرا (1396). «حکمت خسروانی و فیثاغوری از دیدگاه شیخ اشراق» دوفصلنامه «پژوهشنامه عرفان»، شماره 16، بهار و تابستان، انجمن علمی عرفان اسلامی ایران، صص 25-1.
پوپ، آرتور اپهام و دیگران (1378). سیر و صور نقاشی ایران، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: مولی.
پوپ، آرتور و اکرمن، فیلیپس (1394). سیری در هنر ایران، از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ترجمه: پرویز مرزبان و دیگران، تهران: علمی و فرهنگی.
حبیبی کسبی، م. (1392، 26 اردیبهشت)، فردوسی و شیخ اشراق، حکیمان شیعه خسروانی، برگرفته از لینک http://old.alef.ir/vdcdj50fjyt0jo6.2a2y.html?18txt).
حسینی، سید حسام الدین (1391)، «نقش فرشتگان در تدبیر جهان در قرآن و عهدین»، تهران: دو فصلنامه ادیان وعرفان، پاییز و زمستان، سال چهل و پنجم، شماره 2، دانشگاه تهران، صص 11-38.
خالدیان، ستار (1387). «تأثیر هنر ساسانی بر سفال دوره اسلامی»،فصلنامه باستان­پژوه، شماره 16، صص 19-31.
خزایی، بابک (1390، 23 آبان)، حکمت خسروانی در آثار بزرگان ادب ایران، مصاحبه با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، برگرفته از لینک: http://www.ibna.ir/fa/doc/report/121934/%D8%AD%D9%83%D9%85%D8%AA-%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%8A%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87.
خلیلی، ناصر و گروبه، ارنست ج. (1384). سفال اسلامی، ترجمه: فرناز حائری، ج 7، تهران: کارنگ.
دادور، ابوالقاسم و حدیدی، الناز (1392). «بررسی نقوش منسوجات قرون اولیه اسلامی (از قرن اول ه.ق تا اواخر دوره سلجوقی)»، نشریه جلوه هنر، دوره جدید، شماره 6، صص 15-22.
دادور، ابوالقاسم و مبینی، مهتاب (1388). جانوران ترکیبی در هنر ایران باستان، تهران: دانشگاه الزهرا.
دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام (1385). درآمدی بر اسطوره­های ایران و هند در عهد باستان، تهران: کلهر/ دانشگاه الزهرا.
دهخدا، علی اکبر و دیگران (1377). لغت­نامه، تهران: دانشگاه تهران.
دینکرد (1381). ، تدوین و تنظیم: فریدون فضیلت، کتاب سوم، تهران: فرهنگ دهخدا.
رضی، هاشم (1384). حکمت خسروانی (حکمت اشراق و عرفان از زرتشت تا سهروردی)، تهران: بهجت.
زمردی، حمیرا (1382). نقد تطبیقی ادیان و اساطیر در شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی و منطق الطیر عطار، تهران: زوار.
سجادی، سید جعفر (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی­، تهران: طهوری.
سهروردی، شهاب الدین یحیی (1380). مجموعه مصنفات شیخ اشراق­،تصحیح: هانری کربن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شراتو، امبرتو و گروبه، ارنست (1384). هنر ایلخانی و تیموری، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: مولی.
شهرستانی، ابوالفتوح محمد بن عبدالکریم (1358). توضیح الملل، ترجمه: مصطفی خالقداد هاشمی، تصحیح: رضا جلالی، تهران: نائینی.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود کمونی (1392). عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، به کوشش: یوسف بیگ باباپور، تهران: سفیر اردهال.
کرمی، طیبه و دیگران (1375). دانشنامة جهان اسلام، به اهتمام: سید مصطفی میرسلیم، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
گری، بازل (1384) نقاشی ایرانی، ترجمه: عربعلی شروه، تهران: نشر دنیای نو.
لوکونین، ولادیمیر (1384). تمدن ایران ساسانی، ترجمه: عنایت الله رضا، تهران: علمی و فرهنگی.
مجتبایی، فتح الله (1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان، تهران: انجمن فرهنگ ایران باستان.
محبی، حمیدرضا (1377). «مطالعه و بررسی نقوش شکار در هنر ایران (تا پایان دوره صفویه)»، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
محمدپناه، بهنام (1389). کهن دیار، ج 1، تهران: سبزان.
مینوی خرد(1364). ترجمه: احمد تفضلی، تهران: توس.
هال، جیمز (1380). فرهنگ نگاره­ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه: رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
هینلز، جان راسل (1393). شناخت اساطیر ایران، ترجمه: باجلان فرخی، چاپ چهارم، تهران: اساطیر.
واثقی، سپیده (1396). «بررسی سیر تحول نقش هارپی در هنر اسلامی ایران (سلجوقی، ایلخانی، صفویه، قاجار)»، دومین کنفرانس ملی رویکردهای نوین آموزش و پژوهش، مازندران، محمودآباد، 2 و 3 شهریور، صص 28-42.
یاحقی، محمدجعفر (1386). فرهنگ اساطیر و داستان­واره­ها در ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
یشت­ها (1347). به گزارش: ابراهیم پورداوود، ج 1، تهران: طهوری.
 
 
Brunner, Christopher J. (1978), Sasanian Stamp Seals in The Metropolitan Museum of Art, Metropolitan Museum of Art Publications, New York.
Compareti, Matteo (2009). “Iranian Elements in Kaśmīr and Tibet (Sasanian and Sogdian Borrowings in Kashmiri and Tibetan Art)”, Transoxiana 14, Last Review: 14/1/2021, http://www.transoxiana.org
Knapen, Willem (2020). “Persian Empire”, Catawiki, Last Review:  https://auction.catawiki.com