مقایسه تطبیقی ویژگی های کالبدی جداره های شهری (نمونه های موردی: راسته بالا و پایین خیابان مشهد و تربیت تبریز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیات علمی گروه معماری موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

بیان مسئله: در ایران امروز باتوجه‌به عدم هماهنگی جداره‌­ها، مسئله نماهای شهری و نقش آنها در راستای هویت‌بخشی به کالبد شهر بسیار پررنگ شده است. ازآنجایی‌که این نماها نقشی اساسی در انتقال فرهنگ مردم شهر و تقویت سیمای شهری ایفا می­کنند، بررسی ویژگی­‌های آنها و تدوین اصول طراحی بر مبنای آن امری مهم می‌­نماید. دراین‌بین بررسی و شناخت جداره‌های تاریخی در هر دوره که بخشی جدایی‌ناپذیر از حافظۀ شهر، فرهنگ و هویت آن می­‌باشند و واکاوی مؤلفه‌های مؤثر بر طراحی آنها ما را هر چه بیشتر در تحقق این امر یاری می‌­رساند.
هدف مقاله: تحقیق حاضر با فرض وجود شاخص­های کالبدی مشترک میان جداره‌های دو خیابان با بیشینه اهمیت تاریخی از دوره­‌های تاریخی قاجار و پهلوی، به دنبال یافتن اصول طراحی مشترک میان آنها بوده، تا بدین­وسیله بتواند راهگشای تدوین الگوهایی هماهنگ برای حفظ تداوم هویت تاریخی جداره‌­های شهری برای ساخت‌وسازهای آینده باشد.
روش تحقیق: بدین منظور با استفاده از روش تحقیق تحلیلی-توصیفی، اکتشافی و با روش مقایسه­ای و نیز بر اساس مطالعات میدانی به‌صورت مشاهده مستقیم و حضور نگارندگان در بالا و پایین خیابان مشهد و نیز تربیت تبریز به همراه مطالعات کتابخانه­‌ای به بررسی تطبیقی جداره­های تاریخی مذکور که به ترتیب متعلق به اواخر دورۀ قاجار (اوایل پهلوی) و پهلوی اول می­‌باشند، پرداخته، وجوه افتراق و اشتراک آنها را شناخته و ویژگی­های کالبدی آنها را تبیین می‌­نماید.
نتیجه­‌گیری: چنین نتیجه می­‌شود که نماهای این دو جداره از منظر خط زمین، شکل و زمینه، عرض قطعات، کنسول، روزنه­‌ها، تقسیمات افقی و عمودی، الحاقات، علائم و تابلوها شباهت­‌های بسیاری با یکدیگر داشته اما تفاوت کلی آنها در خط آسمان، مصالح، تفاوت در ارتفاع ساختمان‌ها و بالاخص تزئیناتشان می‌­باشد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparative study on physical characteristics of Urban walls (Cases studies: Bala and Paein Khiaban street , Mashhad as well as Tarbiat, Tabriz)

نویسندگان [English]

  • Maryam Talaei 1
  • Hadi Motevali Haghighi 2
1 Assistant Professor of Architecture Department, Ferdows Institute of Higher Education, Mashhad, Iran
2 MA of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Statement of the problem: Nowadays, In Iran, due to the lack of coordination between the walls, the issue of urban facades and their role in identifying the body of the city has become very critical. Since these views play a key role in transmitting the culture of the people and strengthening the urban image, examining their features and developing design principles based on it is important. In the meantime, examining and recognizing the historical walls in each period, which are an integral part of the city's memory, culture, and identity, and the analysis of the components affecting their design are some of the things that help us achieve this objective as much as possible. What is considered as an important and influential factor in the city and its appearance are urban walls, and this is what is happening today, especially in contemporary Iran, due to the visual disturbance of the appearance of cities and the lack of unity and coordination in them. It is regarded as a critical challenge to be addressed. Urban Landscape was first proposed by Thomas Sharp in 1948 in his Oxford study. But the visual encounter with the urban landscape in John Nash's work at the beginning of the 19th century was seen in the Olive work at the end of the 19th century. The philosophy of modern urban theory is entirely dependent on Gordon Cologne's theory. Gordon Cullen believes that the urban landscape can not only be understood technically but also requires aesthetic sensitivity. Although attention to the urban landscape is mainly a visual phenomenon, at the same time it evokes memories, reminds experiences, and creates emotional reactions.
Urban walls can be a factor in the unity and identity of the city and affect the perception of the audience. Urban facades can express the culture of the city and be the link between man, his culture, and the urban body, so examining and recognizing the historical walls of the city, which are an integral part of the historical memory of cities, is very important in preserving values. Culture is also the restoration of the identity of contemporary cities. In this regard, the present study examines the physical characteristics of the walls of the two historical periods in Iran to recognize the commonalities and differences between them and understand the design characteristics of urban walls of that time.
Aim: Understanding the indicators and characteristics used in the design of historic streets leads us to formulate the principles of designing the current urban walls, which is a continuation of the historical identity of our cities. In this study, the Bala and Paein Khiaban streets of Mashhad, which was formed during the Safavid period and at the end of the Qajar period (early Pahlavi), the facade of this wall has become registered as cultural heritage, as well as the Tarbiat St. in Tabri, belongs to the first Pahlavi era, have been studied. The purpose of reviewing and comparing these two historical walls is to gain an understanding of the differences between the two periods in the construction of urban walls and also to achieve the commonalities of these walls to find a model for building and designing contemporary urban walls. Having a model and recognizing the characteristics of valuable historical buildings, especially urban walls, which are the first layers of people's encounter with the city and understanding its identity, can sometimes be considered important to identify contemporary constructions.
According to the studies conducted so far, no comparative comparison has been made between the urban walls of the Qajar and Pahlavi periods, but there are research projects that have compiled information, document the urban walls and analyzed them. It is assumed that between these two streets with the necessary historical background in the two historical periods, some common principles and indicators can be evaluated in the continuity of the identity of the current cities.
Research Methods: To achieve this goal, the present study uses the physical characteristics of the facade, which includes sky and earth lines, background and shape, divisions and dominant lines, the width of parts, height, console, openings, color, the texture of materials and decorations. It is also an appendix and marks, evaluates the mentioned walls, and thus explains the physical characteristics of each by mentioning the common features and their differences. For this purpose, using analytical-descriptive, exploratory research method and also based on field studies in the form of direct observation and the presence of authors at the top and bottom of Mashhad Street and Tarbiat in Tabriz along with library studies, comparative study of the mentioned historical walls, this paper deals with the late Qajar period (Ayah Pahlavi) and the first Pahlavi period, recognizes the aspects of their differentiation and commonality, and explains their physical characteristics.
Conclusion: It is concluded that the views of these two walls from the perspective of the ground line, shape and background, width of parts, consoles, openings, horizontal and vertical divisions, extensions, signs, and panels have many similarities with each other, but their general difference is in the skyline, the materials differences in the height of the buildings and especially their decorations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban walls
  • Physical Characteristics
  • Bala and Paein Khiaban
  • Tarbiat Street
  • Identity of urban landscape
- آرشیو تصاویر سازمان مرکز اسناد ملی.
- افشار نادری، کامران (1387)، «نما در معماری ایران»، مجله معمار، شماره 51.
- امانت، عباس (1383). قبله عالم، ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران (1247 - 1313)، ترجمۀ حسن کامشاد، کارنامه، مهرگان، تهران.
- بارنز، الکس (1366). سفرنامه بارنز: سفر به ایران در عهد فتحعلی‌شاه قاجار، ترجمه حسن سلطانی­فر، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد.
- بانی مسعود، امیر (1391). معماری معاصر ایران، انتشارات هنر معماری قرن، تهران.
- بمانیان، محمدرضا، مؤمنی، کورش و سلطان­زاده، حسین (1390). «بررسی نوآوری و تحولات تزئینات و نقوش کاشی‌کاری مسجد - مدرسه‌های دوره قاجار»، نگره، شماره 18، ص 35-47.
- بمانیان، محمدرضا، مؤمنی، کورش و سلطان‌زاده، حسین (1390). «بررسی تطبیقی نقوش کاشی‌کاری دو مسجد مدرسه چهارباغ و سید اصفهان»، مطالعات تطبیقی هنر، شماره 2، 1-15.
- پاکزاد، جهانشاه (1382)، «پدیدارشناسی نمای ساختمان‌های مسکونی و سیر تکوینی توقعات از آن»، هنرهای زیبا، شماره  14، 91 - 102.
- جدیدالاسلام، محمدعلی، و فرشاد ابریشمی (1391). تبریز قدیم، تصاویری از یک قرن پیش، انتشارات ابریشمی فر، تبریز.
- خسروی، محمدباقر (1377). «معماری ایران در دوره قاجار»، فصلنامه هنر، تهران مرکز مطالعات و تحقیقات هنری، شماره 36.
- رضوانی، علیرضا، (1384)، در جست­و­جوی هویت شهری مشهد، نشر وزارت مسکن و شهرسازی، تهران. 
- زمانی، بهادر، آقاجانی رفاه، مهری، خامنه زاده، حنانه و عباسقلی زاده، حکیمه (1387). طرح مطالعاتی پژوهشی ساماندهی محور تاریخی فرهنگی تربیت. شهرداری منطقه 8 تبریز با همکاری مرکز تحقیقات مرمت بناها و بافت­های تاریخی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.

- سلطان‌زاده، حسین (1390). مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، از دوره باستان تا 1365 ه.ش، مؤسسه انتشارات امیر‌کبیر، تهران.

- سیدی، مهدی (1378). تاریخ شهر مشهد از آغاز تا مشروطه، انتشارات جامی، تهران.
- شهری، جعفر (1383). طهران قدیم، معین، تهران.
- صفامنش، کامران، رشتچیان، یعقوب و منادی زاده، بهروز (1376). «سیر تحول تاریخی بلوک شهری پاساژ در شهر تبریز»، مجله گفتگو، شماره 18، 73 - 86.
- طباطبایی، ملک (1390). جداره­های شهری و نقش آنها در فضاهای شهری، انتشارات آرمانشهر، تهران.
- عباس­زاده، شهاب، و سودا تمری (1391). «بررسی و تحلیل مؤلفه­های تأثیرگذار بر بهبود کیفیات فضایی پیاده‌راه‌ها به‌منظور افزایش سطح تعاملات اجتماعی مطالعۀ موردی، محورهای تربیت و ولیعصر تبریز». فصلنامه مطالعات شهری، (4)، 95- 104.
- عفیفی، وحیده. طلایی، مریم (1393)، بررسی پوسته‌ها و جداره‌های تاریخی شهر مشهد از منظر تزئینات، مصالح و تکنیک‌های ساخت آنها، با همکاری مؤسسه آموزش عالی اسرار مشهد و سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی.
- فرخی، مریم (1389)، «نقش محورهای پیاده در توسعه پایدار شهرها، نمونه موردی پیاده‌راه تربیت تبریز»، مجموعه مقالات منتخب اولین همایش توسعۀ شهری پایدار در ایران، تهران.
- قبادیان، وحید (1383). معماری در دارالخلافه ناصری (سنت و تجدد در معماری معاصر ایران)، تهران، نشر پشوتن.
- کارمونا، متیو. هیت، تیم و تیسدل، تنزاکواستیون (1388)، مکان­های عمومی- فضاهای شهری، ترجمه: فریبا قرایی، تهران، دانشگاه هنر.
- کیانی، مصطفی (1383)، معماری دورۀ پهلوی اول، تهران، انتشارات مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.

- گودرزی، مرتضی، (1388). آینه خیال، انتشارات سوره مهر، تهران. 

- لنگ، جان (1386). طراحی شهری: گونه­شناسی رویه­ها و محصولات، ترجمه سید حسین بحرینی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
- مدرس رضوی، محمدتقی و دیگران (1386)، مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی (مشهور به گزارش مکتب شاهپور)، تصحیح و توضیح مهدی سیدی. مشهد: آهنگ قلم.
- مشهدی زاده دهاقانی، ناصر (1373)، تحلیلی از ویژگی­های برنامه­ریزی شهری در ایران، تهران، انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
- نقی­زاده، محمد، زمانی، بهادر و کرمی، اسلام (1389). ملاحظات فرهنگی در شکل­دهی به نماهای شهری باتکیه‌بر ساختار نماهای شهری ایرانی در دوران اسلامی، هویت شهر، شماره 7، 61-74.
- مک گره گور، سی. ام (1366). شرح سفری به ایالت خراسان، ترجمه مجید مهدی‌زاده، معاونت فرهنگی آستان قدس، مشهد.
- Deilmann H, et al (1983) Deilmann, H., Bickenabach, G. and Pfeiffer, H.; “Living in Cities”, Zurich .
- Kreimer, A, Arnold, M & Carlin, A (2003). Building Safer Cities: The Future of Disaster Risk, Disaster Risk Management Series – No.3
- M. Scarce,J (1979). Function and decoration in Qajar Tilework, in Islam in the Balkans, Persian Art and Culture of the 18th and 19th centuries, ed. Jennifer M. Scarce (Edinburgh: Royal Scottish Museum, 75–86.